Klik op de afbeelding om het bericht vergroot weer te geven

 

Bron: De Telegraaf, Telesport (Sportmedische rubriek), 5 januari 2008. Door Jos Benders, chef arts Service Medical

Bloedhygiëne in de sport 
AIDS 
HIV-infectie en sport 
Hepatitis B 
Overdrachtsmogelijkheden in de sport 
Handvest 'Bloedhygiëne in de sport' 
Preventieve maatregelen

Terug naar artikelen

Bloedhygiëne in de sport

In het kader van preventie van besmetting met het hepatitis-B-virus en het HIV dat AIDS veroorzaakt, besteedt men veel aandacht aan het zorgvuldig omgaan met bloed. Naast HIV en hepatitis-B-virus kan bloed ook verantwoordelijk zijn voor de overdracht van het hepatitis-C-virus en het Epstein-Barr-virus (verantwoordelijk voor de ziekte van Pfeiffer). Bloed en bloedproducten moeten derhalve worden beschouwd als een mogelijke bron van diverse infectieziekten, een zorgvuldige omgang met bloed is daarom van groot belang. In de sport vloeit er nogal eens bloed. Naast wonden en wondverzorging is er een ander risicomoment dat aan de sport gelieerd is. Het betreft het gezamenlijk gebruik van injectiemateriaal ('needle-sharing'). Injectiemateriaal wordt om uiteenlopende redenen gebruikt. Behalve voor lactaatmetingen, hemoglobine of cholesterolbepalingen in het kader van fitheidsmetingen en suppleren van vitaminen en ijzer, worden spuiten en naalden ook gebruikt voor het toedienen van verschillende doping-geduide middelen.

Terug naar onderwerpen

AIDS

In 1981 is de ziekte AIDS, de afkorting van 'acquired immunodeficiency syndrome', voor het eerst herkend in de Verenigde Staten. In 1983 werd de oorzaak van dit syndroom gevonden: HIV. Een specifieke test, door middel van het aantonen van antistoffen, kwam in 1985 op ruime schaal beschikbaar en heeft meer inzicht gegeven in de verspreiding van het virus. Het virus heeft zich inmiddels over de gehele wereld verspreid. Voornamelijk in Afrika, ten zuiden van de Sahara, maar ook in Zuid- en Zuidoost-Azië is het aantal geïnfecteerden zeer groot.
Voor infectie met HIV is het noodzakelijk dat het virus in de bloedbaan terecht kan komen. Dit kan gebeuren door rechtstreeks bloed-bloedcontact met besmet bloed. Het kan ook indirect, bijvoorbeeld via het slijmvlies van geslachtsorganen als dat in contact komt met sperma, bloed of vaginaal vocht dat besmet is. Transmissie (overdracht) van HIV vindt op drie manieren plaats:
1. via intiem seksueel verkeer met iemand die geïnfecteerd is;
2. van een geïnfecteerde moeder op het kind (voor of rond de geboorte en via moedermelk);
3. via direct bloed-bloedcontact met besmet bloed (in het bijzonder gezamenlijk naaldgebruik, bloedtransfusie, orgaantransplantatie).
HIV wordt niet overdragen door onder andere hoesten, niezen, huidcontact, zweet, zwemwater, speeksel, of door gemeenschappelijk gebruik van glazen, bestek, douche/badkamer en toilet.
Primaire preventie is van groot belang. Veilig vrijen blijkt nog steeds het belangrijkste preventiemiddel in de strijd tegen AIDS. Voorts wordt donorbloed getest op antistoffen, zodat bloedtransfusies in principe veilig zijn. Ook het verstrekken van steriele spuiten aan drugverslaafden, het verbeteren van de hygiëne en het voorkomen van prikaccidenten zijn vormen van primaire preventie.

Terug naar onderwerpen

HIV-infectie en sport

In 1991 maakte de beroemde Amerikaanse basketballer Michael 'Magic' Johnson bekend dat hij HIV-seropositief was. Deze mededeling leidde tot een enorme commotie in de media. Plotseling was HIV-besmetting in de sport een hot-item. In verschillende takken van sport werd de vraag gesteld naar de potentiële risico's en werden allerlei maatregelen, zoals verplichte HIV-tests voor onder meer de Olympische Spelen, overwogen. In Nederland kennen we het geval van de Haagse biljarter. Deze ten gevolge van een bloedtransfusie met HIV-besmette man werd in 1992 bij een Haagse biljartclub geweigerd vanwege zijn serostatus. HIV-geïnfecteerden wordt geadviseerd met een arts te overleggen wanneer ze willen deelnemen aan sport. Het uitsluiten van personen puur op basis van hun serostatus wordt afgewezen.
Ondanks de afwijzing van verplichte HIV-tests in het kader van HIV-preventie in de sport wordt een dergelijke test in enkele gevallen toch toegepast. In de Amerikaanse staat Nevada heeft men voorafgaand aan bokswedstrijden een HIV-test verplicht gesteld. Ook in de professionele bokswereld bestaat de bereidheid verplichte HIV-tests in te voeren en worden ze ook toegepast, afgezien van de vraag of dat juridisch mogelijk is. In mei 1993 werd de Columbiaanse wereldkampioen profboksen Palacio HIV- seropositief bevonden vlak voor een titelgevecht. De test vond verplicht plaats in de week voorafgaande aan de partij. Hij moest zijn wereldtitel inleveren en het betekende het einde van zijn carrière als profbokser.
Het gebruik van HIV-tests in het kader van HIV-preventie wordt in de sport vrijwel overal afgewezen om diverse redenen. Het uitvoeren van een HIV-test is een persoonlijke beslissing en moet niet worden opgelegd door een sportorganisatie. Een HIV-test geeft nooit 100% zekerheid; men kan zich namelijk in de window-fase bevinden waardoor onterecht de suggestie wordt gewekt dat het 'veilig' is. Bovendien bestaat het risico dat men bloed hygiënische maatregelen zal verwaarlozen, waardoor het risico van bijvoorbeeld een HBV-infectie groter wordt.

Terug naar onderwerpen

Hepatitis B

Hepatitis is een ontsteking van de lever. In de volksmond heet leverontsteking ook wel geelzucht. De ontsteking wordt vaak veroorzaakt door een virus; we spreken dan van een virale hepatitis. Virale hepatitis is wereldwijd de meest voorkomende leverziekte. Er zijn vijf verschillende vormen bekend, namelijk hepatitis A tot en met E. Hepatitis B, C en D worden op vergelijkbare wijze overgedragen, vooral via bloed. In dit kader wordt alleen hepatitis B besproken. Het HBV komt voor in bloed, sperma, vaginaal vocht en in geringe mate ook in speeksel. De besmettingswijze is vergelijkbaar met die van HIV. Het HBV is echter vele malen infectieuzer (ca. 1000 keer) dan HIV. De kans op besmetting via speeksel is waarschijnlijk minimaal. Ongeveer 50 tot meer dan 180 dagen na besmetting worden de ziekteverschijnselen merkbaar. Veel patiënten hebben last van moeheid, spier- en gewrichtspijnen, koorts en vervolgens geelzucht en donkerkleurige urine. In de meeste gevallen geneest men vanzelf. De totale ziekteduur kan drie tot zes maanden zijn. Bij sommigen gaat de HBV-infectie geheel zonder verschijnselen (subklinisch) voorbij. In enkele gevallen is de geelzucht ernstiger en wordt de lever aangetast. Ongeveer 1% van de patiënten sterft vrijwel onmiddellijk aan de gevolgen van de infectie. Bij 5-10% ontstaat een chronische vorm van hepatitis. Bij hen kan levercirrose (leververschrompeling door littekenvorming) en zelfs leverkanker ontstaan. Bij een (mogelijke) besmetting kan men antistoffen toegediend krijgen: anti-HB-immunoglobuline (anti-HB-Ig). Deze antistoffen moeten binnen 48 uur na besmetting worden gegeven, later gevolgd door vaccinatie. Preventieve handelingen zijn gelijk aan die bij HIV. In tegenstelling tot HIV kan men tegen HBV-infectie gevaccineerd worden.

Terug naar onderwerpen

Overdrachtsmogelijkheden in de sport

Huidverwondingen
Bij een onbeschadigde huid is er geen risico voor HIV of HBV-infectie. Er bestaat kans op besmetting als besmet bloed van iemand anders op een beschadigde huid terechtkomt. Het risico van besmetting met HIV of HBV tijdens sportbeoefening is niet exact aan te geven, maar is uiterst gering. Bij prikverwondingen met een besmette naald wordt de gemiddelde kans om met HIV geïnfecteerd te raken geschat op ongeveer 0,25%. De hoeveelheid bloed die moet worden overgebracht om een HIV-infectie te kunnen veroorzaken wordt geschat op ongeveer 0,1 ml. Voor een hepatitis-B-infectie zou 0,0001 ml al voldoende zijn. In onderzoek van families met HIV-geïnfecteerde huisgenoten heeft men op geen enkele manier kunnen aantonen dat door nauw lichamelijk contact het infectiegevaar van HIV toeneemt. Over de gehele wereld wordt sinds het begin van de AIDS-epidemie aan sport gedaan. Tot nu toe is er één, overigens onvolledig gedocumenteerd geval in Italië bekend, waarbij vermoedelijk een speler met HIV besmet is geraakt tijdens een voetbalwedstrijd. De speler kwam in botsing met een HIV-geïnfecteerde tegenspeler. Beiden liepen een bloedende hoofdwond op. Er wordt betwijfeld of deze botsing de oorzaak was van de besmetting. Van het HBV zijn wel duidelijk bewezen gevallen van besmetting bekend in de sport. Transmissie van het HIV is beschreven in een sumoworstelschool in Japan. Daarbij had een drager van het HBV het virus via huidverwondingen, die tijdens het sumoworstelen frequent ontstaan, overgedragen op medesporters.

'Needle-sharing'
Onder 'needle-sharing' wordt het gezamenlijk gebruik van injectiemateriaal (spuiten en naalden) verstaan. Sporters kunnen op verschillende manieren met naalden en spuiten in aanraking komen. Voorbeelden hiervan zijn: bij lactaatmetingen, bepalingen van het hemoglobine- of cholesterolgehalte en bij het injecteren van vitamine- en ijzerpreparaten, anabole steroïden, groeihormoon of andere prestatieverhogende middelen. Tot nu toe zijn twee gevallen beschreven van sporters die door 'needle-sharing' besmet zijn geraakt met HIV en/of met HBV. Het betreft in beide gevallen bodybuilders uit de Verenigde Staten. Een 37-jarige mannelijke bodybuilder heeft AIDS ontwikkeld ten gevolge van 'needle- sharing' bij het intramusculair toedienen van anabole steroïden. Vanwege een hepatitis-B-infectie was hij twee jaar voor het vaststellen van zijn HIV-seropositiviteit met de injecties gestopt. Bij een 26-jarige mannelijke bodybuilder werden antistoffen tegen HIV gevonden; de besmetting was ontstaan doordat hij spuiten en naalden deelde met een collega-bodybuilder bij wie inmiddels AIDS was gediagnosticeerd. Mede door deze gevallen is gewezen op het risico van verspreiding van HIV en HBV, in het bijzonder bij gebruikers van dopinggeduide middelen, met name anabole steroïden. Om dit besmettingsrisico enigszins te kunnen inschatten zijn de volgende vragen relevant: wat is de omvang van het gebruik van dopinggeduide middelen, wat is daarbij de toedieningswijze en hoe vaak is er sprake van 'needle-sharing'? De onderzoeken die hierop gericht zijn hebben meestal betrekking op topsporters, scholieren c.q. studenten, en sporters van sportscholen en fitnesscentra.

Terug naar onderwerpen

Handvest 'Bloedhygiëne in de sport'

In binnen- en buitenland kan, ondanks de reeds gedane voorlichting, nog het nodige worden verbeterd op het gebied van bloedhygiëne. Zo kunnen preventie en behandeling van huidverwondingen in contactsporten nog verder worden verbeterd. Gebleken is dat ook in Nederland nog steeds misvattingen en onnodige angst bestaan over het besmettingsrisico van HIV. Tot de beginselen van sport behoren mogelijkheid voor deelname van iedereen, solidariteit en verbroedering. Het verplichten tot een HIV-test in de sport en het uitsluiten van geïnfecteerde personen, staan daarmee op gespannen voet. Om op de lange termijn het bloedhygiënisch gedrag van begeleiders en ook van de sporter te verbeteren is ook na het project 'Bloedhygiëne in de sport' een langdurige aanpak noodzakelijk. Ten behoeve van dit langetermijneffect hebben sportorganisaties de verantwoordelijkheid zorg te dragen voor de implementatie van bloedhygiënische maatregelen. Derhalve is een handvest geformuleerd dat de uitgangspunten aangeeft voor het bloedhygiënebeleid van sporters en sportorganisaties. Het handvest wordt onderschreven door NOC*NSF, het NISG, de Vereniging voor Sportgeneeskunde (VSG), de Nederlandse Vereniging voor Fysiotherapie in de Sportgezondheidszorg (NVFS), de Federatie van SMA's, het Nederlands Genootschap voor Sportmassage (NGS) en de Nationale Commissie AIDS-bestrijding (NCAB).
1 Het humaan immunodeficiëntie virus (HIV) kan niet worden overgedragen tijdens de uitoefening van sport in afwezigheid van (bloedende) huidbeschadigingen. Het risico voor HIV-besmetting door bloed tijdens sportbeoefening is uiterst gering. Toch moet mede met het oog op andere bloedoverdraagbare aandoeningen zorgvuldig met verwondingen worden omgegaan. Er dient voorkomen te worden dat bloed van iemand anders op een beschadigde huid terechtkomt.
2 Het genoemde, overigens uiterst lage, risico op overdracht van HIV is voornamelijk van toepassing op die sporten waarbij intensief, fysiek contact plaatsvindt. Bij deze sporten moeten de volgende richtlijnen worden toegepast.
- Sporters dienen, indien zij wonden hebben opgelopen, dit zelf aan verzorgers of trainers te melden.
- Wanneer er een bloeding optreedt moet de wond eerst verzorgd worden. Bij huidbeschadiging moet de huid gereinigd, gedesinfecteerd en afgeplakt worden met waterafstotend materiaal.
- Geadviseerd wordt, als er risico bestaat dat de wond blijft bloeden, de sporter te wisselen of de sport (tijdelijk) te staken. Kleding en materiaal waar bloed aanzit moet worden gereinigd of vervangen door schoon materiaal.
3 Bij het afnemen van bloed dient het (para)medisch personeel zich te beschermen door handschoenen te gebruiken.
4 Sportorganisaties hebben een taak hun leden te informeren over AIDS en andere via bloed overdraagbare aandoeningen, alsmede over de te nemen noodzakelijke preventieve maatregelen.
5 In de reglementen van sportbonden dienen zo nodig nadere richtlijnen te worden opgenomen die een goede bloedhygiëne waarborgen.
6 Het gebruik van verplichte HIV-tests in het kader van HIV-preventie in de sport dient door sportorganisaties veroordeeld te worden.
7 Sportbeoefening kan bijdragen aan verbroedering en solidariteit tussen verschillende mensen en groepen. Derhalve moet sport toegankelijk zijn voor iedereen. Het scheppen van mogelijkheden daartoe is een taak van sportorganisaties. Het uitsluiten van HIV-seropositieven van sportdeelname wordt afgewezen.
8 Het verdient aanbeveling dit handvest te verwerken in opleidingen en het overige beleid van sportbonden en sportverenigingen.
9 Nationale sportorganisaties moeten het onderwerp bloedhygiëne ook bij overkoepelen de internationale organisaties onder de aandacht brengen.

Het lage risico op overdracht van HIV en HBV is voornamelijk van toepassing op die sporten waarbij intensief, fysiek contact plaatsvindt. Men moet dan vooral denken aan boksen, kickboksen, worstelen, rugby, judo en andere oosterse gevechtssporten. Primaire preventie ten aanzien van bloedingen is de eerste te nemen stap: een veilige accommodatie, korte nagels van handen en voeten, dragen van beschermende materialen, geen sieraden, kettingen of juwelen, enzovoort. Sporters moet duidelijk worden gemaakt dat men bij een huidwond niet kan doorgaan met sporten. Zij dienen zich direct bij verzorgers of trainers te melden voor verzorging. Zo nodig moet de wond worden verzorgd door de sporter zelf of door zijn medesporters. Tevens wordt geadviseerd de sporter te wisselen of de sportbeoefening (tijdelijk) te staken als het risico bestaat dat de wond blijft bloeden. Van belang is dat verbandmateriaal niet makkelijk te verwijderen is. Ook kleding en materiaal waar bloed aanzit moet direct worden gereinigd of vervangen door schoon materiaal. Wedstrijdreglementen zouden een goede bloedhygiëne moeten garanderen. Mede met het oog daarop zijn in een aantal sporttakken de reglementen aangepast. Een goed voorbeeld is de reglementswijziging bij het rugby, Internationaal is de regel ingevoerd dat een speler met een bloedende wond het veld uit moet om zich te laten behandelen. Hij mag maximaal 5 minuten worden vervangen. Dit mag in een wedstrijd bij één speler maximaal tweemaal voorkomen. Bij een derde verwonding moet hij definitief worden vervangen. Als de verwonde speler na 5 minuten niet kan terugkeren mag men de tijdelijke vervanger terugtrekken en met een speler minder verder spelen tot de behandeling voltooid is. Als men dat nalaat wordt de vervanging definitief. Een ander voorbeeld: binnen de judosport is men bij wedstrijden verplicht een behoorlijk bebloed judopak te verwisselen. Het zal duidelijk zijn dat bij wedstrijden de scheidsrechter en soms de wedstrijd/toernooi-arts een belangrijke rol spelen. Zij nemen meestal de beslissing tot interventie.

Terug naar onderwerpen

Preventieve maatregelen

EHBSO hij huidverwondingen
In geval van huidverwondingen moet de sporter direct worden verzorgd. Voorwaarde is natuurlijk een goed bereikbare en volledige EHBSO-koffer. Dit blijkt bij menige sportclub een manco te zijn. Een systeem waarbij verzorgers/trainers/sporters noteren wat ze gebruiken en waarbij één persoon verantwoordelijk is voor aanvulling van de gebruikte materialen is zeker aan te bevelen. Belangrijk is dat de verzorger, voorafgaand aan de behandeling, de eigen handen op wondjes controleert en deze afplakt met waterafstotende pleisters. Bij een wond moet de huid gereinigd, gedesinfecteerd en afgeplakt worden met waterafstotende pleisters. Waar mogelijk moet bloedcontact worden vermeden. In sommige gevallen kan de sporter zichzelf verzorgen. Nog steeds is de spons een geliefd, maar niet hygiënisch verzorgingsattribuut. Geadviseerd wordt een spons alleen ter verkoeling te gebruiken. Voor wondverzorging kan de spons slechts eenmalig (mits schoon) worden gebruikt. Na verzorging moet het verzorgingsmateriaal zorgvuldig worden weggegooid, liefst in speciaal daarvoor bestemde emmers of containers. De verzorger kan daarna volstaan de handen met water en zeep te wassen. De reële kans op besmetting is voor personen die incidenteel bij sport verzorging geven uiterst gering. Handschoenen zijn in principe niet nodig. Toch moeten handschoenen in het standaardpakket van de EHBSO-koffer zitten, omdat zich incidenteel situaties kunnen voordoen waarbij het in het kader van de algemene hygiëne verstandig is handschoenen aan te trekken. De handschoenen zijn er tevens voor situaties waarin een arts een wond moet hechten. De gebruikte handschoenen moeten na gebruik direct zorgvuldig worden weggegooid.

Opruimen van bloed
Vaak zal bij bloedende wonden ook de vloer of het (sport)materiaal besmeurd zijn met bloed. Men moet daarbij rekening houden dat bloed nog enige tijd infectieus kan zijn. Voorkomen moet worden dat anderen ermee in aanraking komen. Ook voor degenen die het bloed opruimen geldt dat handen van tevoren worden gecheckt op wondjes en zo nodig worden afgeplakt. Bij het schoonmaken is het handig gebruik te maken van papieren tissues, omdat die direct weggegooid kunnen worden. Daarna kan de plek huishoudelijk worden gereinigd. Eventueel kan voor desinfectie alcohol (70%) of een chlooroplossing (van een 1:50 verdunning met bleekmiddel) worden gebruikt. Wel moet rekening worden gehouden met schadelijke effecten van alcohol op rubber en van chloor op metalen. Na het schoonmaken de handen met water en zeep wassen. Bij wedstrijden gewichtheffen is het sinds kort de gewoonte dat de stang met alcohol wordt schoongemaakt als door de grote wrijvingskrachten de gewichtheffer de handen openhaalt en daardoor de stang besmeurt met bloed.

Spuithygiëne
Veelal worden de injecties bij sporters toegediend door niet-medici en bestaat het risico van onzorgvuldige en onhygiënische injecties, waardoor spierontstekingen en -abcessen kunnen ontstaan. Om elk risico te vermijden doet men er verstandig aan zich te laten injecteren door een arts. Ter bevordering van een goede spuithygiëne gelden de volgende richtlijnen:
· gebruik altijd steriel, eigen materiaal;
· gebruik het materiaal altijd maar één keer;
· zorg ervoor dat een ander zich niet aan de naalden/spuiten prikt (bijv. naaldencontainer);
· verwijs zoveel mogelijk naar mensen die op het gebied van injecteren kennis van zaken hebben;
· draag handschoenen bij de afname van bloed.
In geval van een prikaccident kan de volgende handelwijze worden gehanteerd:
· laat de wond even doorbloeden; spoel de wond uit met schoon water;
· desinfecteer de wond met alcohol of jodium;
· bij twijfel over een mogelijke infectie, vooral in verband met hepatitis B, moet men binnen 48 uur contact opnemen met een arts.

Terug naar onderwerpen