Patellaluxatie

‘Ontsporing van de knieschijf’ of ‘knieschijf uit de kom’.

Patellaluxatie in het kort

  • Een patellaluxatie is een knieschijf die van zijn plek uit het gootje van het bovenbeen is gegaan.
  • Het is een acute en erg pijnlijke blessure.
  • Dit komt vaker voor in een periode van een groeispurt of bij mensen met een aanlegstoornis van het knie(schijf)gewricht.

Wat is een patellaluxatie?

Een patellaluxatie is een knieschijf die van zijn plek uit het gootje van het bovenbeen is gegaan.

Hoe vaak komt een patellaluxatie voor?

Ongeveer 6 op de 100.000 mensen per jaar loopt een patellaluxatie. Het komt het meest voor bij adolescenten (10-17 jaar), vaker bij meisjes. In deze specifieke groep komt het zo’n 30 keer per 100.000 meisjes per jaar voor.

Bij welke sporten komt een patellaluxatie voor?

Balsporten met veel draaien (bijvoorbeeld basketbal) en contactsporten (bijvoorbeeld rugby). Een Amerikaans onderzoek (Waterman et al, 2012) laat zien dat meer dan de helft (51.9%)van de patellaluxaties ontstaat tijdens sportieve activiteiten. Hiervan ontstaat 18% door basketbal, bijna 7% door voetbal en ruim 6% door American Football.

Verschijnselen van een patellaluxatie

Acute pijn aan de voorzijde van de knie na een draai of val. Meestal verspringt de knieschijf naar de buitenzijde van de knie, dit is ook zichtbaar als zwelling op die plek. Het weefsel aan de binnenzijde wordt hierdoor opgerekt en beschadigd, waardoor de pijn meer aan de binnenzijde kan zitten. De knie staat in gebogen stand en bewegen van de knie is niet meer mogelijk. Vaak springt de knieschijf zelf weer terug, waarna de klachten afzakken. Wel zal er een zwelling van de gehele knie zichtbaar zijn. Soms gebeurt het terugspringen zo snel, dat niet direct duidelijk is dat de knieschijf van de plaats is geweest.

Hoe kan de blessure vastgesteld worden?

Een arts kan met het verhaal en lichamelijk onderzoek de diagnose stellen. Als de knieschijf nog niet vanzelf terug is gesprongen, zal dit door de arts gedaan worden. Dit kan zonder operatie of verdoving, door rustig het been te strekken en de knieschijf te ondersteunen. Aanvullend wordt vaak een röntgenfoto gemaakt om bijkomende schade uit te sluiten en de aanleg van het gewricht te beoordelen. Een CT of MRI scan is meestal niet direct nodig, maar kan (vaak in een later stadium) gemaakt worden om een anatomische afwijking of bijkomende schade beter te beoordelen.

Hoe ontstaat een patellaluxatie?

De knieschijf glijdt door een gootje van het bovenbeen bij het buigen en strekken van de knie. Door spieren aan de voorzijde van het bovenbeen wordt er aan de bovenkant van de knieschijf getrokken, met een pees aan de onderzijde is de knieschijf aan het onderbeen bevestigd. Daarnaast houden een band aan de binnenzijde van de knie (Mediaal PatelloFemoraal Ligament, MPFL) samen met steunweefsel de knieschijf op de juiste plek.

Door een val of een sterke verdraaiing van de knie kan de knieschijf met geweld uit het gootje geduwd worden. Als de aanleg van de knieschijf, het gootje of de banden anders zijn, kan de knieschijf bij een simpelere beweging zoals springen of draaien al uit het gootje gaan.

Risicofactoren, wat draagt bij dat je de blessure oploopt?

Door vallen, duwen, trekken, draaien en stoten kan een patellaluxatie uitgelokt worden. Het spelen van een contactsport of sport met veel draaien (zoals veel balsporten) is daardoor een risicofactor.

Verder kan deze blessure door een aanlegstoornis of anatomische variatie in dit gebied sneller ontstaan. Voorbeelden hiervan zijn: een andere vorm van de knieschijf, een afwijkende stand van de knieschijf (hoogstand of tilt), een ondiep gootje in het bovenbeen, variatie van de stand van de benen (X-benen) en slappe banden (hyperlaxiteit of hypermobiliteit).

In een groeispurt kunnen de verhoudingen in het knieschijfgebied tijdelijk verstoord zijn. Dit kan ook gevoeliger maken voor een patellaluxatie.

Als iemand deze blessure al eens heeft doorgemaakt, is er een groter risico dat het nogmaals gebeurt.

Wel of niet doorgaan met sporten?

Als een patellaluxatie net gebeurd is, moet de knie eerst tot rust komen. Afhankelijk van de onderliggende oorzaak, de schade die ontstaan is en hoe vaak het gebeurd is, kan na rust weer gestart worden met gerichte oefeningen en daarna hervatten van sport. Trainen van het bovenlichaam kan wel direct, bijvoorbeeld met gerichte krachttraining of een handbike.

Wat kan ik zelf doen bij een patellaluxatie?

Ook als de knieschijf vanzelf weer terug is gegaan, zal de knie beoordeeld moeten worden door een arts. Zelf kan gekoeld worden met ijs. Pijnstilling mag gebruikt worden indien nodig. Verder moet de knie eerst tot rust komen. 

Trainingsaanpassingen

Het sporten dient tijdelijk onderbroken te worden. Als alternatief kan een training gedaan worden die alleen gericht is op het bovenlichaam.

Oefeningen

Een (sport)fysiotherapeut kan helpen met oefeningen, als na een periode van rust (vaak is dit na twee tot zes weken) weer gestart mag worden. Deze oefeningen zullen met name de voorzijde van de bovenbeenspieren (musculus quadriceps femoris) trainen en dan vooral de spier aan de binnenzijde (musculus vastus medialis). Deze kunnen de knieschijf stabieler door het gootje heen trekken. Daarnaast zijn de andere beenspieren, bekkenspieren en de rompstabiliteit ook erg belangrijk. Door het trainen van deze spiergroepen, zal het risico op opnieuw een patellaluxatie kleiner worden.

Behandelbeleid bij een patellaluxatie

Ook als de knieschijf vanzelf weer terug is gegaan, zal de knie beoordeeld moeten worden door een arts. Behandeling is afhankelijk van de onderliggende oorzaak, de schade die ontstaan is en hoe vaak het gebeurd is. In de acute fase zal rust gegeven worden aan de knie. Dit kan met drukverband of met een brace/gips gedaan worden. Vaak is dit voor een periode van twee tot zes weken. Geleidelijk zal de knie weer geoefend worden in bewegelijkheid en kracht.

Een operatie is in de acute fase of na een eerste luxatie zelden nodig. Bij meerdere luxaties, bijkomende schade of onderliggende afwijkingen, kan een operatie wel overwogen worden. De revalidatie is in deze gevallen sterk afhankelijk van het soort operatie dat is uitgevoerd.

Criteria hervatting

Sporthervatting is afhankelijk van de onderliggende oorzaak en bijkomende schade. Met oefeningen dient na een periode van rust eerst aan de functie, stabiliteit en kracht gewerkt te worden. Na zes weken tot drie maanden kan gestart worden met sportspecifieke oefeningen. Afhankelijk van hoe dit gaat en de tak van sport, kan gekeken worden wanneer herstart plaats kan vinden. 

Voorkomen (preventie) van een patellaluxatie

Het belangrijkste middel om terugkeren van de blessure te voorkomen, is het trainen van de voorzijde van de bovenbeenspieren (quadriceps) en vooral de spier aan de binnenzijde (musculus vastus medialis). Deze kunnen de knieschijf stabieler door het gootje heen trekken. Daarnaast zijn de andere beenspieren, bekkenspieren en de rompstabiliteit ook erg belangrijk.

Na een eerste patellaluxatie zal zelden direct voor een operatie gekozen worden. Als er een anatomische onderliggende oorzaak gevonden is, kan gekeken worden of een operatie mogelijk en zinvol is om het terugkeren van het probleem te voorkomen. Ook als een gescheurde band (Mediaal PatelloFemoraal Ligament, MPFL) zorgt voor terugkerende luxaties, kan een hersteloperatie overwogen worden.         

Een brace of tape kan een prettig en stabiel gevoel geven, maar kan niet altijd voorkomen dat de knieschijf (weer) ontspoort.

Willemijn Diemer, basisarts & Sandra Chung, sportarts

Sportzorg.nl is de voorlichtingswebsite van alle sportartsen in Nederland. De informatie op Sportzorg.nl kan niet worden beschouwd als een vervanger van het consult of een behandeling door een (sport)arts. Wij willen benadrukken dat je bij twijfel over gezondheid, behandeling of medicijnen altijd contact op zou moeten nemen met je (sport)arts, specialist of apotheker. Sportzorg.nl kan niet aansprakelijk worden gesteld indien de informatie niet volledig voldoet aan juistheid, volledigheid of effectiviteit. Het gebruik van de informatie geschiedt volledig op basis van eigen risico van de gebruiker.

Share deze pagina: